Zenmeditatie / Iemand met veel compassie die zich sierlijk beweegt

van onze redactie religie en filosofie

Zenmeditatie doet wonderen. De beoefenaar bereikt niet alleen een aangename staat van tijd- en eindeloosheid maar kan er ook medemenselijker door worden en er mooier van gaan lopen. Veranderingen in de hersenactiviteit worden verantwoordelijk gehouden voor deze heilzame effecten. Uit recent neurologisch onderzoek is gebleken dat er tijdens de meditatie in vier hersengebieden tegelijkertijd sprake is van een opvallende toe- respectievelijk afname van activiteit.

Op verzoek van ZenScience werd het onderzoek begin dit jaar uitgevoerd in het academisch ziekenhuis van het Deense Aarhuis. ZenScience is een groep Nederlandse, Deense, Zweedse en Engelse wetenschappers die geïnteresseerd is in wetenschappelijk bewijs voor de meetbare effecten van meditatie. Op uitnodiging van deze groep reisden begin dit jaar elf geoefende Nederlandse zenstudenten naar Aarhuis, om zich tijdens meditatie 'in de hersenpan' te laten kijken.

De proefpersonen, met een gemiddelde leeftijd van 48 jaar en ongeveer acht jaar ervaring met zen, werden gescand gedurende zes blokken van 45 seconden waarin ze afwisselend 45 seconden gewoon moesten denken en zich 45 seconden concentreerden op hun ademhaling, zoals ze dat tijdens de meditatie gewend waren.

De scanfoto's, gemaakt in de modernste fMRI-scan, registreerden in twee hersengebieden tijdens de meditatieperioden een opvallende toename van de doorbloeding en in twee andere juist een afname. De verhoogde activiteit vond, zoals ook andere onderzoeken al hebben aangetoond, plaats in de rechter hersenhelft. In Aarhuis slaagde men erin deze meer precies te lokaliseren in het voorste gedeelte daarvan, de gyrus frontalis medius. Dit is het gebied in de hersenen dat verantwoordelijk wordt geacht voor het ervaren van gevoelens van geluk en medemenselijkheid.

Eerder onderzoek, gedaan onder moordenaars, liet op dezelfde locatie in het brein aanmerkelijk minder activiteit zien. Dat het zinvol kan zijn gevangenen te leren mediteren, iets wat in de praktijk al her en der gebeurt, ook in Nederland, krijgt met het Deense onderzoek een wetenschappelijke onderbouwing, concludeert Zen Science tevreden.

Het tweede hersengebied dat bij de proefpersonen tijdens de meditatie extra in actie kwam, heet de basale ganglia en zit diep midden onder in de hersenen. Van hieruit wordt de subtiele beheersing van de bewegingen gestuurd -de fijne motoriek die je onder meer nodig hebt bij vioolspelen en bij zenrituelen zoals de theeceremonie en het boogschieten.

Ook lopen is een activiteit die een groot beroep doet op de basale ganglia. Er wordt wel gezegd dat je aan de manier waarop een zenstudent loopt -hoe fraai en hoe beheerst- zijn staat van verlichting kunt aflezen. Vrij recent is ontdekt dat de ziekte van Parkinson, die onder andere het lopen beinvloedt, een aandoening is van de basale ganglia.

De twee hersengebieden waar het volgens de scanfoto's juist rustiger werd tijdens het mediteren -de anterior cingulatis en de gyrus occipitalis superioris- hebben invloed op respectievelijk de menselijke wil en het orientatievermogen. Op het moment dat iemand wil gaan slapen is het temperen van de activiteit in het gebied van de wil een heel natuurlijk proces. Maar dat mensen op commando hun wil kunnen aan- of uitzetten, zoals blijkt uit de Deense zenscan, noemt Zen Science opzienbarend.

Ook het oriëntatievermogen neemt af tijdens zenmeditatie. Dat uit zich in een minder sterk bewust worden van tijd en plaats. Zowel beginners als gevorderden krijgen tijdens het mediteren een andere ervaring van tijd. Soms beleven ze 25 minuten als waren het er maar vijf. Het ruimtelijk bewustzijn verandert eveneens, maar hoe mensen die verandering omschrijven, hangt af van of en hoe men gelooft. Voelt een zenmonnik zich tijdens zijn meditatie bijvoorbeeld opgaan in een groter geheel dat iedereen en alles omvat, een rk monnik zal, verzonken in diep gebed, eerder het gevoel hebben zeer dichtbij God te geraken.

ZenScience legt geen relatie tussen de verminderde hersenactiviteit en het ervaren van God of het eeuwige. De onderzoeksgroep is het met name te doen om het zoeken van een neurologische verklaring voor wat in de literatuur 'verlichting' wordt genoemd.

De resultaten van de Deense 'zen scan' worden komend voorjaar gepubliceerd in het wetenschappelijke Journal of Constructivism.

Bron: Trouw